محمد حسن خان اعتماد السلطنه
200
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
فوتش در سال يكهزار و دويست و نود و نه از هجرت در عراق عرب افتاد ، اعلى الله تعالى فى الجنان مقامه . حاج ملا على مجتهد طهرانى مشهور به حاج ميرزا خليلى از آيات الهيه و از براهين قاطعهء طريقهء جعفريه بود . در فقاهت و اجتهاد مقامى بسيار بلند داشت . حتى حاج ملا هادى مدرس طهرانى كه از اجلهء محققين محسوب مىگرديد بعد از فوت شيخ الفقها استاد الكل حاج شيخ مرتضى خواص را به اعلميت او ارشاد مىنمود و در پايهء زهد و تقوى وى احدى طمع بستن نمىتوانست . دودمان حاج ميرزا خليل طبيب طهرانى كه از اوتاد عصر بود به جلالت مسلم است . اولاد و حفدهاش جمله به علم و فضل موصوف و به زهد و تقوى معروف مىباشند . از صاحب اين عنوان كرامات ظاهره و منامات باهره اشتهار دارد و شطرى از علو قدر و رفعت رتبهء اين بزرگوار در كتب حافظ العصر ظهير الشيعه العالم الربانى الحاج ميرزا حسين الطبرستانى به نظر رسيده است ، اعلى الله فى الجنان مقامه . ميرزا محمد صالح عرب مشهور به داماد پسر آقا سيد حسن است كه داماد سيد علامه صاحب الرياض بوده . در حفظ حدود و حماى حقيقت غيرتى شديد داشت . از اين جهت فتنهاى در شهر كربلا برپا كرد كه جماعت كثير در آن واقعه به قتل رسيد و خود مشاراليه را اسيرا به دار السعادهء قسطنطنيه بردند و به اقدام امناء اين دولت مقارن سنين اوايل جلوس همايونى از آنجا به طهران آوردند . با مقام فقاهت و مزيد جلالت خلقى سخت خشن داشت و هنگام غضب اصلا خويشتن را متمالك نبود . به تلاوت قرآن مواظبتى فوق العاده از او مشهود مىشد و در احترام كلام الهى اهتمامى غيرمتناهى مىفرمود و هيچوقت قرآن را در حال قرائت و غيرها بر زمين نمىگذارد . بر رياض جدش حاشيهاى نوشت مسماة به زهر الرياض و بر روضهء شهيد نيز حاشيهاى داشت و مىفرمود اگر نام « روضة الصفا » نبود اين حاشيه را نيز صفاء الروضه مىناميدم . و نيز در اصول كتابى ساخته مترجم بمهذب . اولاد نرينه از او نماند و از بناتش يكى در خانهء شريعتمدار آقا سيد عبد الله خلف الصدق آقا سيد اسمعيل بهبهانى عليه الرحمه است . فوت اين بزرگوار در شب جمعه دويم ربيع الثانى از سال يكهزار و سيصد و سه هجرى به دار الخلافهء ناصره روى داد و كالبد شريفش به عتبات ائمهء عراق حمل افتاد . ميرزا حيدر على مجد الادبا در واقعهء وى گفته كه : سال فوتش را ثريا با يكى افسرده گفت * صدر جنت حجلهگاه صالح داماد شد